Verslag NFF Extended: Mentale gezondheid in beeld

Donderdag 28 mei vond NFF Extended: Mentale gezondheid in beeld plaats in het Eye Filmmuseum in Amsterdam. Een middag waarin via een keynote en twee panelgesprekken werd ingezoomd op de kracht van openheid, verhalen over mentale gezondheid, psychisch welzijn van makers en mogelijke verbeteringen om de filmsector mentaal gezonder te maken.  

Moderator Winnie Roseval is onderzoeker, filosoof en consultant voor diversiteit en inclusie. Ze opent de middag door te stellen dat ze niet gelooft dat mentale gezondheid iets is wat je hebt of niet hebt. “Het is een spectrum, een beweging. Veel van wat wij problematiek noemen is ook een manier van zijn in de wereld. Een andere manier van voelen, van waarnemen en verbinding maken.”

Ze benadrukt het belang van het vertellen van verhalen hierin. Dit zegt iets over waar wij staan als samenleving. “Films en series spelen een rol in hoe we als samenleving naar mentale gezondheid kijken. Ze kunnen stigma’s doorbreken en gesprekken openen.” In deze NFF Extended staan de mensen die deze verhalen maken centraal en kijken we naar wat zij nodig hebben.

Claire van Daal, artistiek leider van het Nederlands Film Festival, heet het publiek kort welkom en benoemt ook hoe noodzakelijk het is om het thema van mentale gezondheid in de filmsector te bespreken. “We zijn het ons publiek verschuldigd, we zijn het onze cast en crew verschuldigd en we zijn het onszelf verschuldigd. Het is zo belangrijk dat we het hierover hebben, elkaar erop aanspreken en van elkaar leren.”

Uit de schaduw treden – Keynote door Hanna Verboom

De middag begint met een keynote door iemand die impactmedia tot haar levenswerk heeft gemaakt: Hanna Verboom. In 2014 richtte zij Cinetree op, een online streamingsplatform die zich inzet voor het delen en creëren van verhalen. Hiernaast is ze filmmaker, spreker, en oprichter van stichting Get It Done, die zich richt op de crowdfunding van kleinschalige projecten en sociale cohesie. Hanna begint de keynote met het vertellen van haar persoonlijke verhaal.

Op haar zestiende kreeg Hanna te maken met een depressie. “Het was alsof ik aan het zwemmen was in donker water.” In die tijd werd er weinig gepraat over mentale gezondheid, waardoor Hanna pas jaren later begreep wat er met haar aan de hand was. Twee jaar na haar eerste depressie belandde ze in een psychose en kreeg ze de diagnose bipolaire stoornis. “Als je daarop gaat googelen, krijg je heel veel leuke verhalen binnen hoor! Ik schrok me rot en dacht echt dat dit het einde van mijn leven betekende.”

Jaren later zette Hanna Cinetree op, waarmee ze als streamingdienst een podium biedt voor belangrijke films, met als missie het vertellen van urgente verhalen. Haar eigen verhaal had ze echter een lange tijd voor zichzelf gehouden, maar ze voelde dat het voor haar tijd was daar open over te zijn. In twee dagen tijd maakte ze samen met haar team de korte documentaire Uit de Schaduw, een film waarin Hanna voor het eerst openlijk vertelt over haar psychische variatie. Een van de belangrijkste deskundigen in de film, psychiater Dirk de Wachter, legt uit dat er ook een kracht zit in mensen met een psychische variatie, een term die hij gebruikt in plaats van psychische stoornis. Hij vertelt in de film dat de woorden die we gebruiken en de verhalen die we vertellen impact hebben op het perspectief waarmee we kijken naar psychisch lijden. Dit perspectief beïnvloed vervolgens weer hoe het lijden wordt ervaren.

Nadat de documentaire uitkwam, kreeg Hanna duizenden berichten van mensen die zich allemaal in haar verhaal herkenden. “Ineens realiseerde ik me: het is heel normaal om niet normaal te zijn!” Na Uit de Schaduw volgde in 2023 een tweede documentaire, Samen Uit de Schaduw, waarin Hanna samen met haar broertje Juda op zoek gaat naar antwoorden en tot de conclusie komt: “Mensen hebben meer mensen nodig.” Uit de Schaduw is uitgegroeid tot een beweging, met naast een tweede film ook een festival met sprekers, workshops en muziek dat zich richt op het faciliteren van open ontmoetingen.

“Het is belangrijk dat we neurodiversiteit en psychisch lijden omarmen,” vervolgt Hanna. Het narratief is nog vaak dat wanneer iemand te maken krijgt met een psychische variatie, dat dit het einde is. Wanneer verhalen “uit de schaduw” mogen komen, dan kunnen ze worden genormaliseerd en kunnen andere mensen er ook voor je zijn. Het narratief waarin we naar mentale gezondheid kijken is nog erg eenzijdig. “We zijn te veel in hokjes en labels gaan denken, terwijl we naar het grotere plaatje en de kracht van neurodiversiteit moeten kijken.” Cinetree probeert verbindingen te leggen waardoor film kan worden gebruikt als middel voor verandering. Om deze reden is vorig jaar de Cinetree Foundation opgericht, wat wil bijdragen aan het doel om films als impactmiddel te gebruiken.

 Als afronding van haar verhaal, wil Hanna graag nog benadrukken hoe we echt impact kunnen maken: samen. Hanna groeide op in Kenia, waar alles draait om gemeenschap, Ubuntu. “Soms denk ik dat dit is wat we missen in dit land, we leven in bubbels waar iedereen dezelfde mening heeft, maar ondertussen voelen steeds meer mensen zich eenzaam.” Sociale structuren zijn volgens Hanna ongelooflijk belangrijk. “Als het gaat om mentale gezondheid, praten mensen door stigma en schaamte vaak niet, waardoor ze dieper en dieper zinken.” Ze legt uit hoe sociale structuren van groot belang zijn, dat het gevoel hebben dat je ergens onderdeel van bent en lokaal meedoen het allerbeste is wat je kunt doen voor je mentale gezondheid. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat alle mooie dingen die er al gebeuren op sociaal domein, worden gekoppeld aan de zorg? Om dit te bereiken moeten verhalen die van maatschappelijk belang zijn blijven vertellen. “Hiermee hebben wij als makers iets ongelooflijk moois in handen, wij kunnen mensen bereiken en aanzetten tot verandering.”

Kwetsbaarheid voor en achter de camera

Het volgende onderdeel van het programma is een panelgesprek met drie regisseurs die op hun eigen manier werk maakten rondom het thema mentale gezondheid. Anne de Clercq is een film- en serieregisseur die houdt van imperfecte karakters en gebruikt graag humor om moeilijke onderwerpen te bespreken. Onlangs werd haar film Paaz, over Emma die ondanks haar “perfecte leven” wordt opgenomen op de Psychiatrische Afdeling van een Algemeen Ziekenhuis, bekroond met de Gouden Film voor het bereiken van 100.000 bioscoopbezoekers.

Jan Paul van der Velden is filmregisseur en medeoprichter van documentaire-productiebedrijf Latitude. In zijn werk staat niet de informatie, maar de ervaring van de kijker centraal. Onlangs maakte hij in samenwerking met Cinetree de documentaire Echte Mannen Huilen Niet waarin zeven (oud-)profvoetballers open over hun mentale uitdagingen praten.

Amanda van Hesteren is filmmaker en kunstenaar. Momenteel is haar werk te zien in het Stedelijk Museum Amsterdam in de tentoonstelling Beyond the Manosphere – Masculinity Today. Dit jaar verscheen haar documentaire Dagen met Blue, waarin Amanda het intense leven van de Britse kunstenaar Blue volgt.

“Ik vind het vooral belangrijk om verhalen te vertellen waarin menselijke thema’s centraal staan,” begint Jan Paul. Voor hem is het heel belangrijk dat mensen zich gerepresenteerd voelen door wat ze op het witte doek te zien krijgen. Kwetsbaarheid bij mannen is iets wat een belangrijke rol in zijn leven speelt, dus toen hij de vraag kreeg vanuit Cinetree om aan de film mee te werken, was het een makkelijke keuze. “Als jongetje vond ik het al lastig om me te plaatsen in het idee van wat het betekent om man te zijn. Zeker in de omgeving waar ik opgroeide, was er een heel stereotype beeld van ‘man zijn’.” Daarom heeft hij om het taboe te doorbreken een onderwerp voor zijn film gekozen waar veel mannen zich in kunnen vinden, voetbal.

Bij Anne kwam de inspiratie voor de film Paaz eigenlijk direct nadat ze het gelijknamige boek van Myrthe van der Meer uit 2012 voor het eerst las. Ze werd meteen geraakt door de manier waarop Myrthe het verhaal van hoofdpersonage Emma vertelt. Zelf heeft Anne, net als het hoofdpersonage, ook een neurodivers brein en dat is iets dat te weinig in films wordt getoond. “Door het boek voelde ik me minder alleen en ik merkte hoe goed het werkte om humor te gebruiken voor dit onderwerp. Ik wist toen meteen dat ik een commerciële film wilde maken van dit verhaal om te zorgen dat er zoveel mogelijk mensen naartoe komen.”

Ook Amanda's film ontstond vanuit haar eigen ervaringen met mentale uitdagingen. Vijf jaar geleden stond haar hele wereld op zijn kop. Ze kreeg ruzie met haar ouders, wegens een complexe ouder-kindrelatie voortkomend uit intergenerationeel trauma. Dit leidde tot een periode van geen contact. “Ik snapte er helemaal niks van.” In die tijd waren er nog weinig films waarin ze die situatie herkende, dus besloot ze zelf te onderzoeken hoe je navigeert binnen een complexe ouder-kindrelatie. Ze sprak tijdens haar research zo’n honderd mensen en ontdekte dat het onderwerp bij heel veel mensen speelde. “Ik was best onzeker over het filmidee, maar door die herkenning voelde ik dat een film met deze thematiek gemaakt mocht worden.” In haar research sprak ze ook met het uiteindelijke hoofdpersonage Blue. In haar beladen familiegeschiedenis herkende Amanda zich meteen.

Speelt het hebben van een neurodivergent brein een rol bij het maken van een film met mentale gezondheid als thematiek? Voor Anne wel, en niet alleen bij het proces van regisseren zelf, maar ook als het gaat om wat ze wil vertellen met de film. Het was voor haar heel belangrijk dat de toon van de film ‘hoop’ was, iets wat voor haar in haar mentale proces ook altijd essentieel is geweest. Daarnaast zat ze net voordat de draaiperiode van Paaz zou starten ook in een moeilijke periode in haar leven en ze kwam in een burn-out terecht. Toch kreeg ze door de producent en het team dat volledig achter haar stond, het sterke gevoel dat ze juist nu de film moest draaien. “Dit ging de meest pure film worden die ik maar kon maken. Ik heb nog nooit zo ongefilterd gewerkt. Daar ben ik heel dankbaar voor. Je merkt dat mensen zelf op set veel opener werden, omdat bleek dat iedereen verhalen heeft. Dat vond ik heel mooi.”

Voor Amanda ging het bij het draaien van haar documentaire niet alleen om haar eigen kwetsbaarheid, maar moest ze ook goed rekening houden met Blue. Tijdens het draaien was ze constant bezig met het beoordelen of ze wel ethisch bezig was. “Ik vond het heel lastig, Ik was tijdens en na het draaien de hele tijd aan het checken of het wel oké met haar ging. Dat is wel een manier van werken die heel veel van mij als regisseur vraagt.” Amanda heeft hierin geen vaste formule, dus het was iedere keer aftasten. Wat ze bij een volgende film anders zou doen, is dat ze vanuit de productie zou zorgen dat er iemand met haar meereist, zodat zij aan het einde van een lange dag in haar hotelkamer ook tegen iemand kan ventileren.

Anne herkent zich in het zoeken naar die balans tussen zorgen voor je personage en voor jezelf. Doordat Anne zelf kwetsbaar was, kon de cast en crew dit ook zijn. Daarna was de release van de film ook een grote uitdaging. “Tijdens voorstellingen kwamen echt zoveel mensen naar ons toe, doordat de film zo toegankelijk was, deelde iedereen een verhaal. Dat was voor ons best heftig. Je wil er voor iedereen zijn, maar op een gegeven moment was dat gewoon te veel.” Stichting MIND heeft zich gekoppeld aan de film en daardoor kregen de cast en crew briefings over hoe ze moesten reageren op reacties op de film.

Jan Paul is het met Amanda en Anne eens: als documentairemaker is het volgens hem je grootste verantwoordelijkheid om iets te laten zien, maar tegelijkertijd is het ook het leven van een persoon dat je dan publiekelijk maakt. “Je wilt je karakters niet exploiteren, maar je wilt iets wel goed laten zien.” Bij Echte Mannen Huilen Niet waren de personages ook kwetsbaar omdat de (oud-)voetballers uit een wereld komen waarin niet makkelijk over gevoelens wordt gepraat. “We hebben van tevoren veel gesproken over wat we tegen konden komen tijdens het draaien en zijn ook erna veel in contact gebleven.” De film werd in twee dagen gedraaid, waardoor het geen geleidelijk proces was, waarin de regisseur en de personages alles rustig konden aanvoelen. “Er is in die dagen ontzettend veel gebeurd, maar ook daarna, moesten we zorgen dat iedereen zich veilig en comfortabel voelde bij wat er was gedraaid.”

Naar een mentaal gezondere filmsector

De middag wordt afgesloten met een panelgesprek over de veranderingen die nodig zijn om de mentale gezondheid van makers in de filmsector beter te ondersteunen, met sprekers Ellen Havenith, Rosan Boersma en Anna de Beus. Ellen Havenith is producent met een voorkeur voor inspirerende, uitdagende en oprechte verhalen en filmmakers. Met haar productiebedrijf PRPL behandelt ze thema’s met een sterke psychologische en maatschappelijke impact.  Rosan Boersma en Anna de Beus richtten samen het bedrijf Cinemind op, een organisatie die zich inzet voor betere mentale gezondheid in de filmindustrie. Daarnaast zijn ze beiden coach, trainer en geven les op de Nederlandse Filmacademie.

Ellen benoemt dat er een steeds grotere behoefte is aan authentieke en oorspronkelijke verhalen die de diepte ingaan. Die films worden meestal geschreven en geregisseerd door makers die hun eigen kwetsbare thema’s behandelen, waardoor de geloofwaardigheid groeit en het publiek wordt geraakt. In Nederland moet je als maker veel stappen doorlopen. “Ik denk dat we ons heel bewust moeten zijn van de communicatie tijdens al die stappen. Er zijn steeds meer goede filmmakers en verhalen, maar ook veel meer concurrentie, waardoor er door beslissingsmakers steeds meer plannen gelezen worden. Dit betekent helaas ook dat er steeds meer plannen afgewezen worden en er een bepaalde routinematigheid in de feedback ontstaat. Als je filmplan zo kwetsbaar en persoonlijk is, kan zo’n afwijzing nogal impactvol zijn.”

Anna herkent de grote impact die de hardheid van de filmwereld op je kan hebben. Het idee voor Cinemind ontstond namelijk vanuit haar eigen ervaringen. Toen Anna zelf op de filmacademie begon, voelde het voor haar alsof ze hier niet thuishoorde, alsof iedereen alles aankon en zij niet mentaal krachtig genoeg was. Na de opleiding werkte ze vooral als setdresser en rekwisiteur, maar bleef ze het gevoel hebben dat er iets mis met haar was en besloot ze afscheid te nemen van het setwerk. “Toen ben ik me gaan focussen op de filmsector zelf en zag ik dat er veel mensen worstelden. Doordat ik die ervaring deelde, kon ik goed zien wat anderen nodig hadden. Zo begon ik met het werk dat ik nu doe, maar in het begin zat nog niet iedereen hierop te wachten. Gelukkig kwam ik Rosan tegen, die van huis uit producent is.” Rosan werkte heel lang in de documentaireproductie en merkte net als Anna dat de manier van werken op set niet houdbaar was voor haar. “Ik had mijn hele identiteit ontleend aan wat ik deed, waardoor ik bijna was vergeten dat ik meer was dan dat.” Na een periode waarin Anna niet meer lesgaf aan de Filmacademie, kreeg ze de vraag of dit wel echt was wat ze wilde doen. . “Toen dacht ik, ja, dit wil ik heel graag doen, maar het is heel belangrijk dat we de manier hoe we met elkaar omgaan en hoe we met elkaar communiceren, veranderen. Het is van belang dat je open durft te zijn over waar je tegenaan loopt in het vak.” “Het gaat er ook over dat mensen bereid zijn actief te luisteren,” reageert Ellen. “Als je deelt en openstaat voor delen, dan komen er gesprekken op gang.”

Zijn er vanuit Cinemind al praktische kaders of tools ontwikkeld om die gesprekken beter te voeren, vraagt Winnie zich af. Cinemind heeft zeker een aantal tools en tricks ontwikkeld om te zorgen dat er meer ruimte komt voor het voeren van gesprekken. Zo organiseren ze bijvoorbeeld één keer maand een intervisie waarin deelnemers een praktijkgerichte situatie inbrengen om te reflecteren. Ook bieden ze coaching voor crews, teams en projecten, gericht op welzijn, veerkracht en samenwerking. Hoewel ze met Cinemind eerst toe wilden werken naar grote protocollen die filmcrews konden toepassen, merkten Rosan en Anna al snel dat ieder project uniek is en dat het goed is om aan de voorkant te kijken naar wat een cast en crew nou echt nodig hebben. “Dit is een breder vraagstuk dan enkel neurodiversiteit en psychische variaties en gaat om systematische verandering. Er moet echt een kleine revolutie worden gestart om dingen aan te passen.” Hoe komt zo’n systeemverandering dan op gang? Daar hebben Rosan en Anne nog geen antwoord op, maar Cinemind start in september met een verdiepend onderzoek om te kijken waar de kernproblemen zitten.

Volgens Ellen is het ook heel belangrijk dat mentale gezondheid op set een gedeelde verantwoordelijkheid wordt. “Een cultuur en een omgeving creëren van veiligheid en openheid moet voor een groot deel van de producent komen,” aldus Ellen. Er is in de afgelopen paar jaar veel aandacht uitgegaan naar bijvoorbeeld fair pay en de begrenzing van werktijden. Een nodige verandering, die ervoor zorgt dat de producent afwegingen moet maken. Zelf probeert ze de openheid te creëren door van tevoren zoveel mogelijk mensen over het scenario te spreken, zodat iedereen zijn verhaal kwijt kan. Daarnaast kijkt ze goed naar de samenstelling van een crew en probeert ze met een variatie aan mensen met verschillende karakters een zo veilig mogelijke sfeer te creëren.

Uit het publiek komt een vraag over de rol van educatie in een systeemverandering en hoe je studenten moet opleiden voor een misschien lastige sector. “Het is heel belangrijk wat je studenten meegeeft,” antwoordt Rosan, “Zelfs als we hen meegeven dat het soms anders werkt in de praktijk, is het belangrijk dat ze leren om hun grenzen aan te geven en zichzelf te bevragen.” Anna voegt toe: “Wil je studenten opleiden tot de filmwereld zoals die nu is of wil je ze leren hoe ze zelf die filmwereld kunnen vormgeven die misschien gezonder en creatiever is?”

Winnie bedankt het publiek voor het gesprek dat er zojuist is gevoerd, maar hoopt ook vooral dat we niet uitgepraat raken over mentale gezondheid in de filmsector. “Volgens mij hebben we kunnen zien dat het belangrijk is dat dit stigma doorbroken wordt, dat we meer kwetsbare verhalen gaan vertellen en dat we zorg gaan dragen voor de mensen die deze verhalen maken.”

Tekst: Valérie Hoffmann

NFF Extended is het verbindende platform van het Nederlands Film Festival, bedoeld om iedereen in de sector jaarrond te informeren én te inspireren door bijeenkomsten over relevante, actuele en urgente onderwerpen. Deze editie van NFF Extended werd georganiseerd in samenwerking met Dutch Academy For Film, Eye Filmmuseum, FilmForward en Cinemind.