Verslag NFF Extended: Cinema Suriname

Woensdag 26 november vond de laatste NFF Extended van dit jaar plaats, naar aanleiding van vijftig jaar onafhankelijkheid van Suriname. De middag stond in het teken van Surinaamse makers.

Ido Abram, Artistiek Directeur van het Nederlands Film Festival, heet ons welkom bij deze middag. “Nederland en Suriname delen een geschiedenis, een cultuur en een toekomst en Surinaamse makers en verhalen zijn een wezenlijk onderdeel van onze filmindustrie”, vertelt Ido. Deze middag horen en zien we aantal van deze makers en verhalen en gaan we met elkaar in gesprek welke stappen nog nodig zijn om ruimte en zichtbaarheid te creëren.

Ido benadrukt dat we er met elkaar voor kunnen zorgen dat bewustwording en zichtbaarheid geen tijdelijke aandachtspunten zijn, maar een blijvende beweging gaan vormen. Hij bedankt en introduceert de gasten van vanmiddag: Daniël Kolf (acteur), Sharlene Bosk (producent), Raoul Roeplal (filmmaker), Manoushka Zeegelaar Breeveld (acteur, schrijver, regisseur), Naomi Wills (producent) en Patrick Chin (scenarist, regisseur). Voor Ido de microfoon overgeeft aan moderator Tirsa With wenst hij het publiek een inspirerende middag en roept hij hen op om vanmiddag vooral vragen te stellen.

De moderator van vanmiddag, Tirsa With, is schrijver, presentator en programmamaker en werkte onder andere mee als presentator aan de driedelige docuserie Fri Fri Suriname. Tirsa vertelt dat we vandaag niet alleen gesprekken voeren over wat er al gemaakt is, maar ook stilstaan bij de vraag hoe we de dialoog kunnen vasthouden.

“Wie vertelt ons verhaal?” – Keynote door Daniël Kolf

Daniël Kolf trapt als eerste gast het programma af. Hij wordt geïntroduceerd als een van de meest veelzijdige een veelbelovende acteurs van zijn generatie. Bekend van films en series als De Libi, Volg de SOA en onlangs Fri Fri Suriname.

“Wie vertelt ons verhaal?”, is de vraag waar Daniël zijn speech mee begint, een verhaal over de kracht van representatie. Op de jeugdtheaterschool in Suriname ontdekte Daniël zijn liefde voor acteren. Hier ontwikkelde Daniël zijn grote droom om verhalen te vertellen. In 2015 verhuisde hij naar Nederland om deze droom verder vorm te geven. “Wat ik in de loop der jaren heb geleerd is dat acteren niet alleen gaat over spelen, maar over zien en gezien worden. Als je jezelf nooit ziet op het scherm, hoe leer je dan geloven dat jouw verhaal ertoe doet?”

“Wanneer herkenden jullie jezelf voor het laatst in een film of toneelstuk en hoe voelde dat,” vraagt Daniël aan het publiek. De hand van een filmmaker gaat omhoog. De film I Don’t Wanna Dance, waar Daniël zelf in speelde, heeft veel betekend voor hem. “Toen ik in die film een stuk herkenning zag dacht ik damn, deze verhalen doen er ook toe om verteld te worden. Dit is ook de reden waarom ik nu zelf een film heb gemaakt, om een belangrijk verhaal te vertellen.” Een andere deelnemer uit het publiek vertelt dat het haar zo emotioneerde om tijdens een vertoning van Black Panther in de bioscoop te zien hoe opgewonden kleine, donkere kinderen waren om voor het eerst een zwarte superheld te zien. “Je kan veel van Marvel vinden als instituut, maar het deed iets met die kinderen en dat heb ik vroeger niet gehad.”

De verhalen die verteld worden over Suriname zijn vaak te eenzijdig. Daniël vervolgt: “Die gingen vaak over slavernij, immigratie, armoede of conflict. Belangrijke verhalen, maar waar is de joy, de verhalen over humor, liefde, vriendschap en overwinning?” “Representatie is geen modewoord, maar het fundament van een gezonde kunstwereld,” vertelt Daniël. Het gaat er hierbij niet alleen over wie er voor de camera staat, maar ook wie er achter de schermen werkt en wie het financiert. Perspectief bepaalt alles. “Anders blijven we gevangen in één lens en missen we de rijkdom van andere blikken.”

Daniël stelt de spannende vraag “Wie mist er nog aan tafel,” het blijft even stil. Uiteindelijk antwoord een regisseur uit het publiek dat ze graag een diverse crew heeft, maar dat ze het vooral in production design en het art departement lastig vindt om de juiste mensen te vinden. Iemand uit het publiek reageert hierop: “Ik zie ook vaak dat dezelfde namen blijven circuleren in het filmvak, er ontbreekt veel kleur en de witte, westerse blik blijft toch vaak de norm. Ik zou ook graag meer diversiteit zien, want dit klopt niet.”

“Er is al veel veranderd,” vervolgt Daniël, “maar verandering vraagt om volharding.” Hij komt met vier oplossingen om iets te maken dat de samenleving weerspiegelt zoals ze echt is: structureel investeren, jonge acteurs, schrijvers en makers van kleur kansen geven, zorgen voor een gelijkwaardig perspectief en het verbreden van de canon. “Theater en film zijn niet alleen spiegels van de samenleving, maar ook vensters waardoor we kunnen zien wie we nog kunnen worden.”

De Surinaamse filmsector

Na de keynote van Daniël, zien we een interview dat Tirsa heeft gedaan met filmmaker Raoul Roeplal en producent Sharlene Bosk over het traject DocuLab 10x50. Tijdens dit traject hebben tien Surinaamse makers (+1 extra wildcard) onder begeleiding van lokale en internationale coaches gewerkt aan films die de Surinaamse samenleving en cultuur in al haar diversiteit weerspiegelen. Dit traject is geïnitieerd door productiehuis The Back Lot met ondersteuning van het Nederlands Filmfonds en begeleiding van professionals uit Suriname en Nederland.

Raoul diende drie plannen in voor het project, hij was er nog niet helemaal zeker van welk verhaal hij wilde vertellen. Uiteindelijk koos hij voor een film over Werehpai. Werehpai is een inheemse, archeologische plek dicht bij de grens van Brazilië met de grootste verzameling aan hiërogliefen van heel Suriname. “Deze plek is heel mooi en belangrijk, maar ook erg onderbelicht, daarom viel de keuze uiteindelijk op dit verhaal. Meer mensen moeten horen over deze plek.”

Sharlene legt uit hoe de filmsector in Suriname heel anders is dan die in Nederland. “Van een filmindustrie kan je nog niet spreken, de sector is klein. De meeste mensen hier maken films als hobby, we hebben geen opleidingen en je kan op dit moment vaak niet leven van het geld dat je verdient als filmmaker.” Door de financiële bijdrage van dit traject was het voor filmmakers mogelijk om zich compleet te committeren aan het project. “Het gros van de makers had nog weinig ervaring, maar ondanks dit ondersteunden ze elkaar altijd, het was een hele fijne sfeer.”

Wat kan de rol van de Nederlandse filmindustrie zijn voor Suriname? Naast financiering is dat volgens Sharlene en Raoul vooral kennisuitwisseling en het creëren van een netwerk. “Werk vooral samen, het hoeft niet altijd om geld te gaan. Met samenwerken alleen al kan je heel veel bereiken. Het is vooral belangrijk dat we kijken waar we naartoe willen en dat we een kweekvijver creëren waar makers terecht kunnen.” Vanuit The Back Lot wordt er al gekeken naar distributie van de films naar Caribisch gebied, Zuid-Amerika of andere delen van de wereld. “Een distributienetwerk is van belang om de films ook buiten Suriname te vertonen.”

Diverse perspectieven

Na het interview volgen drie presentaties van Manouskha Zeegelaar Breeveld, Patrick Chin en Naomi Wills over hun werk en visie voor de filmindustrie. Als eerste is Manoushka Zeegelaar Breeveld aan het woord. Ze is acteur, schrijver en regisseur bekend van film, series en theater. Ze is medeoprichter van Stichting Kleur in Film en TV en schrijft momenteel het scenario voor de speelfilm Hotel Paramaribo, wat ook haar regiedebuut wordt.

“Ik geloof in de kracht van herhaling,” begint Manoushka haar presentatie. “Ik ben al een aantal jaren een kapotte langspeelplaat die ‘blijft hangen’, maar blijkbaar is het nodig.” Toen KLEUR werd opgericht, drongen zij en medeoprichter Iraida Markus-Meerzorg aan op een onderzoek naar de stand van zaken. Hieruit werd het gevoel van Manouskha bevestigd dat makers van kleur zich niet gezien voelen – en letterlijk niet te zien zijn.

Het is volgens haar niet zo dat Surinaamse verhalen of makers er niet zijn, maar dat ze te vaak als niche worden behandeld en zo niet bij het grote publiek terecht komen. Terwijl Surinaamse geschiedenis per definitie Nederlandse geschiedenis is. Er zijn een klein aantal Surinaamse makers die belangrijk werk hebben gemaakt – zoals Pim de la Parra, Ramdjan Abdoelrahman en Frank Zichem – maar van Surinaamse cinema is volgens Manoushka, vanwege de weinige representatie, nog geen sprake. Daarnaast worden veel series en films over Suriname vaak uit een wit perspectief verteld. “Ik wil niet zeggen dat witte makers dit niet mogen maken, iedereen mag maken wat die wil, maar als je besluit iets te maken over Suriname, neem dan het Surinaamse perspectief mee!”

Er komt veel belangrijk werk aan van Surinaamse makers, maar er heerst onder die makers nog altijd het gevoel dat ze nooit mogen falen. Er is een enorm hiaat op te vullen met een enorme achterstand in vlieguren en in kansen. “Maar we zijn niet zielig, we gaan ervoor, we gaan niet nog eens 50 jaar wachten.” “Dus een oproep aan iedereen die er iets aan kan doen: geef ons de kans en de ruimte om de Nederlandse geschiedenis vanuit een Surinaams perspectief te vertellen, ook in Suriname waar er heel veel talent is.”

De volgende panelspreker is Patrick Chin. Hij is animatieschrijver en -regisseur, medeoprichter van Animatie in Kleur en oprichter van de Nederlandse Vereniging voor Animators en Motion Designers. Momenteel schrijft en regisseert hij een animatiefilm over Anton de Kom: Faya.

Patrick heeft het over het thema perspectieven, ofwel Divers(e) Perspectief(ven). “Ik kom zelf uit een hele diverse familie, Creools, Chinees, Inheems, er zit van alles in. En als je Nederlanders dan moet geloven komt daar een soort van Indonesiër uit.” Hij groeide op in Ridderkerk en zat op school in Rotterdam-Zuid. Hoewel diversiteit voor hem hierdoor heel normaal was, zorgde zijn gemixte culturele achtergrond er ook voor dat hij nergens écht bij hoorde.

Toen Patrick naar de kunstacademie ging en begon te werken binnen film en animatie, kwam hij in een hele witte wereld terecht. “Daarom heb ik Animatie in Kleur opgericht, binnen een diverse groep mensen voel ik me toch altijd het meest op mijn gemak.”

Zijn nieuwe film Faya gaat over Surinaamse antikoloniale schrijver en verzetsstrijder Anton de Kom. Patrick werd geïnspireerd door de manier waarop Anton de Kom in zijn boek Wij Slaven van Suriname pleit voor een Surinaamse identiteit waarin iedereen door de gedeelde geschiedenis zich als één groep ziet. “Anton de Kom schreef ‘slechts solidariteit kan alle zonen van moeder Sranang verenigen in een menswaardig leven’. Solidariteit is een heel belangrijk thema, ook voor makers.” In Faya is de culturele diversiteit van Suriname versmolten tot één mythologische wereld. “Het is geen biopic, maar een animatiefilm voor volwassenen. Het is een combinatie van historische feiten, fantasy en horror waarin Anton er probeert achter te komen hoe hij kan blijven doorgaan met het bevechten van koloniaal onrecht.”

“Ik wil een film maken die niet alleen voor Nederland en Suriname interessant is om te zien, maar één die echt de wereld in kan. Waardoor we in de hele wereld Surinaamse cultuur kunnen representeren en laten zien hoe rijk en bijzonder die cultuur is,” aldus Patrick.

De derde presentatie is van Naomi Wills, filmproducent van documentaire en hybride vertelvormen. Ze komt uit de corporate wereld, en volgde het traject bij de New Producers Academy om zich te richten op het produceren van artistiek gedreven films die een complexe en authentieke wereld in beeld kunnen brengen. Onlangs produceerde ze de bekroonde documentaire Teken en Zie de Wereld van regisseur Safi Graauw.

“Mijn missie is om verhalen te produceren die verder kijken dan de huidige norm, ik wil de mensen en ervaringen zichtbaar maken die in de media vaak ontbreken. Niet om anders te zijn, maar simpelweg om een completer beeld te geven dat rechtdoet aan de realiteit.”

Het is volgens Naomi kenmerkend voor haar generatie dat er vragen worden gesteld waarover vroeger gezwegen werd. “We graven in stiltes om verhalen boven water te krijgen.” Dit zijn soms verhalen die pijn doen, maar het gaat niet alleen om die pijn. “Een Surinaamse identiteit is grenzeloos en zit niet vast aan één plek en dat wil ik terugzien in Surinaamse cinema. Films die niet allen het leed tonen, maar juist ook de kracht die in ons schuilt.”

Naomi sluit haar presentatie af met de trailer van Teken en Zie de Wereld. De film gaat over drie jonge Surinamers die meevochten voor de bevrijding van Nederland in de Tweede Wereldoorlog. Hun offers en verhalen werden daarna jarenlang onzichtbaar, de film vertelt hun vergeten verhaal.

Een universeel verhaal, vanuit een nieuwe blik

Manoushka, Patrick en Naomi sluiten vervolgens aan bij het panelgesprek. Tirsa opent het gesprek met de vraag wat de panelleden deze middag is bijgebleven en waar ze op willen voortborduren. Patrick spreekt allereerst zijn bewondering uit voor de hybride vorm van Teken en Zie de Wereld. In de film wordt zelf een invulling gegeven om het verhaal tot leven te brengen. “Zo nemen we zelf de geschiedenis en vullen we in hoe wij vinden dat het gerepresenteerd moet worden, want geschiedenis is altijd subjectief.”

“Is die hybride vertelvorm een tegengeluid om de geschiedenis te vertellen,” vraagt Tirsa, “juist omdat niet alles gedocumenteerd is?” Absoluut, volgens Naomi. “Er bestaat natuurlijk een enorme druk om het ‘goed’ te representeren zoals we eerder benoemden, maar dit kan je best voelen en dan weer loslaten om je creativiteit de vrije loop te laten.”

“Dat is the next step”, zegt Patrick, “dat je mensen bereikt die vanuit een hele andere blik naar dit verhaal en naar Suriname kijken, zo heb je als het ware een schone lei om een Surinaams verhaal te vertellen. Het is een universeel verhaal, maar vanuit een perspectief wat we heel lang hebben moeten missen.”

Voelt Patrick veel druk om een film over dé Anton de Kom te maken? “Dat is inderdaad wel een proces wat ik heb moeten doormaken om daar een bepaalde rust in te vinden, je wil hem natuurlijk in zijn waarde laten. Maar dat betekent niet dat ik me ga voegen naar wat andere mensen vinden dat het zou moeten zijn. Het is voor mij belangrijk als maker om te zoeken naar wat ik wil vertellen.” Patrick gaat daarop door. “Als je nieuwe perspectieven en verhalen wilt, is het belangrijk dat je ruimte hebt en dat je accepteert dat verhalen anders kunnen zijn hoe jij ze wil vertalen.” “Accepteer dat er een andere blik kan zijn. Als je die niet begrijpt is dat prima, dan leg ik hem graag uit,” voegt Manoushka toe. “Je merkt dat het soms moeilijk is voor mensen om een ander idee te begrijpen,” merkt Naomi op. “Wij als makers weten dat er zoveel meer is. Als er iemand is die dat niet op waarde kan schatten is dat heel lastig.” Manoushka voegt verder nog een belangrijke opmerking toe. “Ik denk dat er een druk voor veel van ons blijft bestaan. Niet alleen omdat je de gemeenschap goed wil vertegenwoordigen, maar ook omdat je het gevoel hebt dat je niet mag falen.” Dit omdat de angst heerst dat niet alleen die ene maker geen kans meer krijgt om een film te maken, maar ook andere makers van kleur niet.

Een vraag uit het publiek gaat over diversiteit. “Het valt me op dat in alle films die over Surinamers gaan, we vooral de Creools Surinaamse cultuur zien, maar dat de Hindoestaanse en Marroncultuur bijvoorbeeld veel minder gerepresenteerd is. Wat gaan Surinaamse filmmakers hieraan doen?”

“Dit doe ik wel in mijn film”, zegt Patrick, “want ik merk dit ook en vind het heel belangrijk om een diverser beeld van Suriname te laten zien en ik hoop dat meer makers dat gaan doen.” Ook in Hotel Paramaribo van Manoushka is er ruimte voor veel verschillende culturen binnen Suriname. “Niet omdat ik dacht, ik moet iedereen representeren, maardat is volgens mij waar Suriname uit bestaat. Bij alles wat je maakt moet je bedenken waar Suriname als geheel uit bestaat.” “Denk je dat omdat de gemiddelde Nederlander een bepaald beeld heeft van ‘de Surinamer’, dit ook in stand wordt gehouden met casting in films en series?”, vraagt Tirsa. “Absoluut,” antwoord Manoushka. “We hebben namelijk te dealen met wat er gemaakt wordt door de dominante makers.”

“Hoe lossen we dat op?”, vraagt Tirsa. Er volgt een discussie waarin wordt aangegeven dat organisaties iemand in dienst moeten nemen die het diverse perspectief begrijpt. “Absoluut,” vervolgt een deelnemer uit het publiek. “Maar dit moeten wij zelf ook doen, we need to show up. Wij moeten contact maken met andere makers en elkaars werk delen. Als wij ons eigen publiek zijn, komt er ook meer aandacht van buitenaf. Onze eigen community is ook verantwoordelijk voor de verspreiding van ons werk.”

Tot slot wordt er vanuit het publiek gevraagd hoe we een bredere grond kunnen krijgen voor betere schrijvers, betere scripts en meer ruimte voor alle vertelvormen. Volgens Patrick moet je goed bedenken wat je wilt vertellen als maker, maar je moet er ook oké mee zijn als iemand anders daar helemaal geen boodschap aan heeft. “Je moet echt die vrijheid en ruimte zelf nemen.” “Schrijf!”, is het antwoord van Manoushka. “Spike Lee zei dat iemand hem vroeg: hoe moeten we doen wat jij doet? Hij antwoordde: Heb je een pen? Kan je denken? Schrijf het op! Dat is waarmee het begint.”

“En waarmee het eindigt!” Met deze woorden sluit Tirsa deze middag af en nodigt ze iedereen uit voor de borrel om het gesprek te vervolgen.

Tekst: Valérie Hoffmann

NFF Extended is het verbindende platform van het Nederlands Film Festival, bedoeld om iedereen in de sector jaarrond te informeren én te inspireren door bijeenkomsten over relevante, actuele en urgente onderwerpen. NFF Extended wordt georganiseerd in samenwerking met Dutch Academy For Film en Eye Filmmuseum. Met speciale dank aan de gastcurator van deze NFF Extended Sacha Vermeulen.